ਜਦੋਂ ਰਾਗ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਆਪ ਸਾਦੀ, ਰਾਗ-ਅਨੁਸਾਰ ਧੁਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
Once your understanding of raag, taal and bani is firm, you can make a simple tune in the right raag for any shabad yourself. All the tunes in this book were made this way.
ਅੱਠ ਕਦਮEight steps
- ਸਿਰਲੇਖ ਪੜ੍ਹੋ: ਰਾਗ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਆਰੋਹ, ਅਵਰੋਹ ਅਤੇ ਪਕੜ ਲਿਖ ਲਓ।
- ਅਰਥ ਸਮਝੋ: ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਕੀ ਹੈ — ਅਰਦਾਸ, ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ, ਤਾਂਘ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ?
- ਰਹਾਉ ਲੱਭੋ: ਇਹੀ ਸਥਾਈ ਬਣੇਗੀ।
- ਅੱਖਰ ਗਿਣੋ: ਤੁਕ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਓ।
- ਤਾਲ ਚੁਣੋ: ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ — ਕਹਿਰਵਾ, ਦਾਦਰਾ, ਤੀਨਤਾਲ ਆਦਿ। ਜ਼ੋਰ ਵਾਲਾ ਬੋਲ ਸਮ ਉੱਤੇ ਆਵੇ।
- ਸਥਾਈ ਬਣਾਓ: ਮੱਧ ਸਪਤਕ ਵਿੱਚ, ਵਾਦੀ ਸੁਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਸਾ ਉੱਤੇ।
- ਅੰਤਰਾ ਬਣਾਓ: ਪਾ ਜਾਂ ਮਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਤਾਰ ਸਾ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਸਥਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੁਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ।
- ਪਰਖੋ: ਹਰ ਸੁਰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਬੋਲ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਦੇ ਹਨ? ਸੰਗਤ ਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਸਤਾਦ ਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।
- Read the heading: which raag? Write down its aaroh, avroh and pakad.
- Understand the meaning: what is the feeling — prayer, gratitude, longing, joy?
- Find the Rahao: it will be the sthai.
- Count syllables: split the line into bols and mark the stressed ones.
- Choose a taal: to suit the flow and feeling of the words — Keherva, Dadra, Teentaal and so on. Put a stressed bol on sam.
- Make the sthai: in the middle octave, around the vadi, ending on Sa.
- Make the antra: rising from Pa or Ma towards upper Sa, and finally returning to the opening note of the sthai.
- Test it: is every note in the raag? Are the words clear? Can the sangat sing it? Play it for your teacher.
ਨਮੂਨਾ: ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲੁ ਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕWorked example: one line in Raag Bilawal
ਬੋਲ: ਕ-ਥਾ / ਕੀਰ-ਤਨੁ / ਰਾਗ / ਨਾਦ / ਧੁਨਿ / ਇਹੁ / ਬਨਿ-ਓ / ਸੁ-ਆਉ। ਜ਼ੋਰ "ਕਥਾ", "ਰਾਗ" ਅਤੇ "ਇਹੁ" ਉੱਤੇ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਆਵਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, "ਰਾਗ ਨਾਦ ਧੁਨਿ" ਤਾਰ ਸਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ (ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਉਡਾਣ), ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਬਿਲਾਵਲੁ ਦੇ ਅਵਰੋਹ ਨਾਲ ਸਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Bols: ka-tha / keer-tan / raag / naad / dhun / ih / ban-io / su-aao. The stresses are on "katha", "raag" and "ih" — all three are placed on sam. The first part rises from Sa, "raag naad dhun" touches upper Sa (a lift on the words about music), and the line settles on Sa with the avroh of Bilawal.
| X | 0 | |||||||
| ਸੁਰ | ਸ | – | ਰ | – | ਗ | – | ਪ | – |
| Notes | S | – | R | – | G | – | P | – |
| ਬੋਲ | ਕ | – | ਥਾ | – | ਕੀਰ | – | ਤਨੁ | – |
| ਸੁਰ | ਪ | – | ਧ | – | ਨ | – | ਸ | – |
| Notes | P | – | D | – | N | – | S | – |
| ਬੋਲ | ਰਾਗ | – | ਨਾਦ | – | ਧੁਨਿ | – | – | – |
| ਸੁਰ | ਸ | – | ਨ | – | ਧ | – | ਪ | – |
| Notes | S | – | N | – | D | – | P | – |
| ਬੋਲ | ਇਹੁ | – | ਬਨਿ | – | ਓ | – | ਸੁ | – |
| ਸੁਰ | ਗ | – | ਰ | – | ਸ | – | – | – |
| Notes | G | – | R | – | S | – | – | – |
| ਬੋਲ | ਆਉ | – | – | – | – | – | – | – |
ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਗਲੀ ਤੁਕ "ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਭਏ ਬਾਂਛਤ ਫਲ ਪਾਉ ॥" ਲਈ ਅੱਠ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਸੁਰ ਲਿਪੀ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੋ।
Using the eight steps, compose your own tune for the next line of this shabad, "Nanak prabh suprasann bhaye baanchhat phal paao", and write it on the blank notation page at the back of the book.