Today--:--
Home › Lessons › Level 2 › Lesson 13
ਪੜਾਅ ੨ · ਵਿਕਾਸ · Level 2 · Growing · ਪਾਠ ੧੩ Lesson 13 of 35

ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਤੀਵਰ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸPractising Komal and Tivra Notes

ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰਾਂ ਵਜਾਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਤੀਵਰ ਸੁਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਕੰਨ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਸੁਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪਛਾਣਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

So far we have played only shuddh notes. But most raags of Gurbani use komal or tivra notes. The exercises in this chapter train the ear to hear a half-step difference.

ਸਾ = C: ਨੀਲੀਆਂ ਕੀਆਂ ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਤੀਵਰ ਸੁਰਾਂ ਹਨ Sa on C: the blue keys are the komal and tivra notes
ਕੀ ਦਬਾ ਕੇ ਸੁਣੋ · Tap a key to hear it

ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾ ਕਾਲੀ ਕੀ ਉੱਤੇ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ C#), ਤਾਂ ਕੋਮਲ ਸੁਰਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਉਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਕਦੇ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚੋ ਕਿ "ਕੋਮਲ = ਕਾਲੀ"। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਸਾ ਤੋਂ ਗਿਣੋ: ਕੋਮਲ ਰੇ ਸਾ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਕੀ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਰੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ।

If your Sa is on a black key (such as C#), komal notes will often land on white keys. So never think "komal = black". Always count from your Sa: komal Re is the very next key after Sa, shuddh Re the one after that.

ਅਭਿਆਸ ੧੩.੧ · ਕੋਮਲ ਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੇ Exercise 13.1 · Komal Re and shuddh Re
ਸਾ ਰੇ ਸਾ ਰੇ ਸਾ ਰੇ ਸਾ
Sa Re Sa Re Sa Re Sa
ਅਭਿਆਸ ੧੩.੨ · ਕੋਮਲ ਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਾ Exercise 13.2 · Komal Ga and shuddh Ga
ਰੇ ਗਾ ਰੇ ਗਾ ਰੇ ਗਾ ਰੇ
Re Ga Re Ga Re Ga Re
ਅਭਿਆਸ ੧੩.੩ · ਮਾ ਅਤੇ ਤੀਵਰ ਮਾ Exercise 13.3 · Ma and tivra Ma
ਗਾ ਮਾ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਮਾ ਗਾ
Ga Ma Ga Ma Pa Ma Ga
ਅਭਿਆਸ ੧੩.੪ · ਕੋਮਲ ਧਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧਾ Exercise 13.4 · Komal Dha and shuddh Dha
ਪਾ ਧਾ ਪਾ ਧਾ ਪਾ ਧਾ ਪਾ
Pa Dha Pa Dha Pa Dha Pa
ਅਭਿਆਸ ੧੩.੫ · ਕੋਮਲ ਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਨੀ Exercise 13.5 · Komal Ni and shuddh Ni
ਧਾ ਨੀ ਧਾ ਨੀ ਸਾ ਨੀ ਧਾ
Dha Ni Dha Ni Sa Ni Dha
ਅਭਿਆਸ ੧੩.੬ · ਸਾਰੀਆਂ ੧੨ ਸੁਰਾਂ (ਉੱਪਰ) Exercise 13.6 · All 12 notes (up)
ਸਾ ਰੇ ਰੇ ਗਾ ਗਾ ਮਾ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਧਾ ਨੀ ਨੀ ਸਾ
Sa Re Re Ga Ga Ma Ma Pa Dha Dha Ni Ni Sa
ਅਭਿਆਸ ੧੩.੭ · ਸਾਰੀਆਂ ੧੨ ਸੁਰਾਂ (ਹੇਠਾਂ) Exercise 13.7 · All 12 notes (down)
ਸਾ ਨੀ ਨੀ ਧਾ ਧਾ ਪਾ ਮਾ ਮਾ ਗਾ ਗਾ ਰੇ ਰੇ ਸਾ
Sa Ni Ni Dha Dha Pa Ma Ma Ga Ga Re Re Sa
ਕੰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈEar training
  • ਕਿਸੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਕਹੋ ਕਿ ਉਹ ਸਾ ਵਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੇ ਵਜਾਏ। ਬਿਨਾਂ ਦੇਖੇ ਦੱਸੋ ਕਿਹੜਾ ਸੀ।
  • ਇਹੀ ਖੇਡ ਗਾ, ਧਾ, ਨੀ ਅਤੇ ਮਾ ਨਾਲ ਖੇਡੋ।
  • ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਸਹੀ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੋ।
  • Ask a friend to play Sa, then either komal or shuddh Re. Without looking, say which it was.
  • Play the same game with Ga, Dha, Ni and Ma.
  • Move on when you get nine out of ten right.

ਇਸ ਪਾਠ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ Practise this lesson with

Sur practiceਸੁਰ ਅਭਿਆਸSing and see if your note is in tune.Alankar trainerਅਲੰਕਾਰ ਅਭਿਆਸPaltas up and down, at your speed.

ਤੁਹਾਡੀ ਤਰੱਕੀ Your progress

Ticks are saved only in this browser on this device. Clearing browser data removes them. Nothing is sent anywhere. ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਫ਼ੋਨ/ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਬ੍ਰਾਊਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

From the book Harmonium & Gurbani Kirtan — From Beginner to Pro © 2026 T.H.T. Publications. Gurbani text checked word for word against this site's Sri Guru Granth Sahib Ji (Shabad OS database, Gurbani Paath Senthia Pothis). Practice tunes are for learning, not traditional reets: learn your sangat's reet and maryada from your teacher.