ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਉੱਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਬੱਚੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲੇ ਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।
This book is for everyone who wants to learn Gurbani kirtan on the harmonium — children, young people and adults. Even if you have never touched a harmonium, you can start from the first page.
ਚਾਰ ਪੜਾਅFour levels
| ਪੜਾਅ Level | ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਿੱਖੋਗੇ What you will learn | ਸਮਾਂ Time |
|---|---|---|
| ੧ ਨੀਂਹ 1 Foundation | ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਬੈਠਣ ਦਾ ਢੰਗ, ਆਪਣਾ ਸਾ, ਉਂਗਲਾਂ, ਸੁਰ ਲਿਪੀ, ਅਲੰਕਾਰ, ਕਹਿਰਵਾ ਅਤੇ ਦਾਦਰਾ, ਪਹਿਲੀਆਂ ਧੁਨਾਂ The instrument, posture, your Sa, fingering, notation, alankars, Keherva and Dadra, first tunes | ੧–੨ ਮਹੀਨੇ 1–2 months |
| ੨ ਵਿਕਾਸ 2 Growing | ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਤੀਵਰ ਸੁਰਾਂ, ਦਸ ਠਾਟ, ਰਾਗ ਦੀ ਸਮਝ, ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲੁ, ਆਸਾ, ਸੋਰਠਿ, ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਰਿਆਜ਼ Komal and tivra notes, the ten thaats, what a raag is, Raags Bilawal, Asa and Sorath, voice practice | ੨–੩ ਮਹੀਨੇ 2–3 months |
| ੩ ਨਿਖਾਰ 3 Refining | ਤੀਨਤਾਲ, ਰੂਪਕ, ਝਪਤਾਲ, ਚਉਤਾਲ, ਸਜਾਵਟ (ਮੀਂਡ, ਕਣ, ਖਟਕਾ, ਮੁਰਕੀ), ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਰਾਗ ਕਲਿਆਨ, ਭੈਰਉ, ਧਨਾਸਰੀ, ਸਾਥ ਦੇਣਾ Teentaal, Rupak, Jhaptaal, Chautaal, ornaments, shape of a shabad, Raags Kalyan, Bhairo and Dhanasri, accompanying | ੩–੪ ਮਹੀਨੇ 3–4 months |
| ੪ ਨਿਪੁੰਨਤਾ 4 Mastery | ੩੧ ਰਾਗ, ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਅਤੇ ਟੋਡੀ, ਪੜਤਾਲ, ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਮਰਯਾਦਾ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰਿਆਜ਼ The 31 raags, Raags Suhi and Todi, partaal, composing a tune, leading a jatha, maryada, daily riyaz | ਸਾਰੀ ਉਮਰ A lifetime |
ਹਰ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਨਾHow to work through each chapter
- ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਾ ਅਧਿਆਇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹੋ।
- ਫਿਰ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਅਭਿਆਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰੋ।
- ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਬਿਨਾਂ ਗ਼ਲਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨਾ ਵੱਜ ਜਾਵੇ, ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੋ।
- ਹਰ ਪੜਾਅ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ "ਆਪਣੀ ਪਰਖ" ਵਾਲਾ ਸਫ਼ਾ ਭਰੋ।
- First read the whole chapter once.
- Then sit with the harmonium and do each exercise slowly.
- Do not move on until you can play the exercise three times without a mistake.
- At the end of each level, fill in the "check yourself" page.
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਡੱਬੇThe boxes used in this book
ਨੀਲੇ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Blue boxes give useful advice.
ਕੇਸਰੀ ਡੱਬਾ ਆਮ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Kesri (saffron) boxes warn you about common mistakes.
ਨੀਲੀ ਲਕੀਰ ਵਾਲਾ ਡੱਬਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਉੱਤੇ ਕੀ ਵਜਾਉਣਾ ਹੈ।
A box with a blue border tells you exactly what to play.
Harmonium Key Finder
Harmonium Key Finder ਇਸ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ Harmonium Key Finder ਵਿੱਚ ਪਾਓ — ਇਹ ਦੱਸੇਗਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਦਬਾਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਸਰਗਮ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ PDF ਵੀ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਨਿਯਮ ਸਿੱਖੋ, ਅਤੇ Harmonium Key Finder ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਲੱਭੋ।
The Harmonium Key Finder is free on this website. Give the Harmonium Key Finder any shabad recording and it shows which notes (surs) to play, with the sargam in Punjabi and English, and you can download the notes as a PDF. It works well alongside this book: learn the rules here, then use the Harmonium Key Finder to find the notes of the shabads you love.
ਸੁਰ ਲਿਪੀ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹKey to the Notation
ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਚਾਬੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖੋ; ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਪੰਡਿਤ ਭਾਤਖੰਡੇ ਦੀ ਸੁਰ ਲਿਪੀ ਵਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
This page is the key to the whole book. Look at it often at first; within a few weeks you will know it by heart. We use the Bhatkhande notation system, the most widely used system in India.
| ਗੁਰਮੁਖੀ | English | ਮਤਲਬ Meaning |
|---|---|---|
| ਸ ਰ ਗ ਮ ਪ ਧ ਨ | S R G M P D N | ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਰਾਂ (ਸਾ ਰੇ ਗਾ ਮਾ ਪਾ ਧਾ ਨੀ) Shuddh (natural) notes: Sa Re Ga Ma Pa Dha Ni |
| ਰ ਗ ਧ ਨ | R G D N | ਹੇਠਾਂ ਲਕੀਰ = ਕੋਮਲ ਸੁਰ (ਅੱਧੀ ਸੁਰ ਨੀਵੀਂ) Line below = komal (half a step lower) |
| ਮ | M | ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਲਕੀਰ = ਤੀਵਰ ਮਾ (ਅੱਧੀ ਸੁਰ ਉੱਚੀ) Small upright line above = tivra Ma (half a step higher) |
| ਨ ਧ | N D | ਹੇਠਾਂ ਬਿੰਦੀ = ਮੰਦਰ ਸਪਤਕ (ਨੀਵਾਂ ਸਪਤਕ) Dot below = mandra saptak (lower octave) |
| ਸ ਰ | S R | ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੀ = ਤਾਰ ਸਪਤਕ (ਉੱਚਾ ਸਪਤਕ) Dot above = taar saptak (upper octave) |
| – | – | ਪਿਛਲੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਹੋਰ ਲਮਕਾਓ (ਕੀ ਦਬਾਈ ਰੱਖੋ) Hold the previous note for one more beat (keep the key pressed) |
| ਗਮ | GM | ਹੇਠਾਂ ਗੋਲ ਲਕੀਰ = ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੁਰਾਂ Curved line below = two notes in one beat |
| X | X | ਸਮ — ਤਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ (ਤਾਲੀ) Sam — the first and strongest beat of the cycle (clap) |
| 0 | 0 | ਖ਼ਾਲੀ — ਹਲਕੀ ਮਾਤਰਾ (ਹੱਥ ਹਿਲਾਓ, ਤਾਲੀ ਨਹੀਂ) Khali — the "empty" beat (wave the hand, no clap) |
| 2 3 | 2 3 | ਤਾਲੀ ਦਾ ਨੰਬਰ — ਦੂਜੀ, ਤੀਜੀ ਤਾਲੀ Number of the clap — second, third clap |
| ਪ | | | ਖੜ੍ਹੀ ਨੀਲੀ ਲਕੀਰ = ਨਵਾਂ ਵਿਭਾਗ (ਤਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ) Blue vertical line = start of a new vibhag (section of the taal) |
ਸੁਰ ਲਿਪੀ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਨੀ ਹੈHow to read a notation table
ਹਰ ਸਾਰਣੀ ਤਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ (ਆਵਰਤਨ) ਹੈ। ਹਰ ਖ਼ਾਨਾ ਇੱਕ ਮਾਤਰਾ (ਬੀਟ) ਹੈ। ਉੱਪਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਤਾਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੁਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੁਰਾਂ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲ — ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਉਸ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਗਾਉਣਾ ਹੈ।
Each table is one full cycle (avartan) of the taal. Each box is one beat (matra). The top row shows the taal signs. Then come the notes in Gurmukhi, the same notes in English, and last the bol — the part of the shabad sung on that beat.
| X | 0 | |||||||
| ਸੁਰ | ਸ | – | ਰ | – | ਗ | ਮ | ਗ | – |
| Notes | S | – | R | – | G | M | G | – |
| ਬੋਲ | ਵਾ | – | ਹਿ | – | ਗੁ | – | ਰੂ | – |
ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ "ਵਾ" ਸਾ ਉੱਤੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ, "ਹਿ" ਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ, "ਗੁ" ਪਹਿਲਾਂ ਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ "ਰੂ" ਗਾ ਉੱਤੇ ਦੋ ਮਾਤਰਾਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
In this example "Wa" is sung on Sa for two beats, "hi" on Re for two beats, "gu" on Ga then Ma, and "ru" on Ga for two beats.